Oude IJsselstreek Algemeen

Over de gemeente

Oude IJsselstreek is in 2005 ontstaan uit een fusie van de voormalige gemeenten Gendringen en Wisch. Verspreid over 15 kernen wonen er zo’n 40.000 mensen. Ongeveer een kwart daarvan woont in Ulft. Toch is Terborg het enige stadje in de gemeente; de stadsrechten dateren uit 1419. Andere grote plaatsen zijn Varsseveld, Silvolde en Gendringen. Het gemeentehuis is gevestigd in Gendringen en Otwin van Dijk is de burgemeester.

De gemeente is vernoemd naar de rivier de Oude IJssel, die van groot belang is voor de gemeente en tal van recreatiemogelijkheden biedt. Vroeger leverde de rivier ijzer. Aan de oevers vestigden zich bekende ijzersmelterijen als ATAG, Pelgrim, Etna en DRU. Honderden jaren geleden ontstond hier zo één van de eerste industriegebieden van Nederland. Nu zijn er tal van innovatieve maakbedrijven in de gemeente. En dat is mooi, want de Achterhoek zet in op smart industry: traditionele ambachten combineren met hightech innovaties.

De kernen

Oude IJsselstreek heeft één stad, veertien dorpen en diverse buurtschappen. In alfabetische volgorde passeren ze hier de revue. Voor alle plaatsen – hoe klein ook –  geldt dat er een hecht en bloeiend verenigingsleven is. Met schutterijen, koren, muziek- en toneelverenigingen, sportclubs en allerlei evenementen, georganiseerd door de bewoners. Net als in de hele Achterhoek houden de inwoners van de Oude IJsselstreek van feest vieren. Overal is er jaarlijks wel een kermis of een volksfeest.

Bontebrug

De kern Bontebrug ligt tussen Ulft en Silvolde, heeft ongeveer 170 inwoners en ligt aan de oostkant van de Oude IJssel. De buurtschap valt onder Silvolde. De Jenaplanbasisschool in Bontebrug heeft niet alleen een plaatselijke, maar ook een regionale functie. Een sieraad in de buurtschap is Halte Bontebrug, een ouderwetse kruidenierswinkel uit de jaren vijftig van de vorige eeuw. Veel van de oorspronkelijke inboedel van de winkel en de bakkerij is behouden. Je vind er streekproducten en producten uit grootmoeders tijd. Snoep wordt in papieren puntzakken geschept.
De naam Bontebrug kent vele verklaringen. Eén is dat er via de tolbrug op deze plek over de toenmalige hoofdstroom van de rivier Aa-Strang een bont gezelschap boeren en kooplui van en naar Westfalen en het Duitse Rijngebied en Arnhem en de IJsselsteden trok. Er ontstonden een herberg en logement en andere bebouwing. De rivier is verlegd en de brug is verdwenen.

Breedenbroek

Breedenbroek heeft zo’n 940 inwoners en een hecht verenigingsleven. Het grenst aan de buurtschap Voorst en aan Dinxperlo in de gemeente Aalten. Breedenbroek ligt in een oorspronkelijk drassige streek (broek is moerasland). Het gebied was lange tijd ontoegankelijk en werd vanaf de Middeleeuwen ontgonnen. Bij de verdeling van het Breedenbroek in de late Middeleeuwen verwierf Anholt het zuidelijke deel, Klein-Breedenbroek geheten. Vandaar de naam ‘Anholtse Broek’ voor het bos dat nog altijd aan de eigenaar van de Wasserburg in Anholt behoort. Het wordt ook wel het Breedenbroekse Bos genoemd en is een mooi stuk natuur. Breedenbroek heeft drie rijksmonumenten: de Kempermolen uit 1882, de boerderij met schuren op Prinsenstraat 14 uit 1873 en de zwartgeteerde wagenschuur bij dezelfde boerderij.

Etten

Met bijna 1.900 inwoners is Etten een van de oudste woonkernen in de gemeente Oude IJsselstreek. Bouwsporen in de oude dorpskerk tonen aan dat de woongemeenschap in de 11e eeuw al een eigen kerkgebouw bezat. Tot 1960 bewaarde Etten sterk zijn landelijke karakter, waarna het door aanleg van nieuwe wegen en woonwijken grondig van aanzicht veranderde. Authentiek is de omgeving rondom de hervormde Maartenskerk, zoals de oude dorpsboerderij van Rikken uit de 19e eeuw, waar de Oude Kerkstraat precies tussen de boerderij en een schuur doorloopt.  Dit deel van Etten ligt op een zandrug en is het hoogste en oudste deel van het dorp. Molen De Witten dateert uit 1860  en is een rijksmonument.
Je zou Etten een zangersdorp kunnen noemen, want bijna iedereen is lid van een zangkoor. Het Ettens Mannenkoor trekt leden uit de omliggende kernen en heeft internationale bekendheid. Naast dit mannenkoor is er de dameszangvereniging Con Brio.

Gendringen

Gendringen ligt pal aan de grens met Duitsland en heeft ruim 4.400 inwoners. Volgens overlevering zou de naam Gendringen verwijzen naar genten, de mannetjesganzen. Jaarlijks vindt eind december de traditionele ganzenmarkt plaats. In de Middeleeuwen was Gendringen een vesting. De toen drassige omgeving zal een rol in de weerbaarheid hebben gespeeld. Het dorp was bezit van de aartsbisschop van Keulen en net als Etten in leen gegeven aan de Heren van Bergh die in het kasteel in ‘s-Heerenberg resideerden. Het dorp werd in 1830 door een grote brand getroffen, die bijna het hele dorpscentrum vernietigde. De huidige Nederlands Hervormde kerk is de opvolger van de middeleeuwse kerspelkerk die eveneens afbrandde. De katholieke kerk is aan het eind van de 19e eeuw gebouwd. Een herdenkingsmaquette bij de bibliotheek herinnert aan de bekende dichter, componist en schrijver A.C.W. Staring, die in 1767 op de Bringenborg het levenslicht zag.
Aan de rand van Gendringen staat het gemeentehuis van Oude IJsselstreek. In de directe omgeving van het dorp bevinden zich verschillende natuur- en recreatiegebieden, waaronder het Kluunpad en Engbergen. Engbergen is een gebied met bos, weilanden en rustig kabbelende watertjes. De zandduinen zijn gevormd tijdens de laatste ijstijd. In het bos is een een openluchttheater en een speeltuin met een restaurant, waar het vooral zomers heerlijk koel onder de bomen is.

Heelweg

Heelweg telt ruim 1.000 inwoners. Ze wonen niet in, maar OP de Heelweg; er zijn twee op enkele kilometers van elkaar liggende kernen: Heelweg-West en Heelweg-Oost.  De buurtschap ligt op de zuidflank van de Halserug, een 16 km lange dekzandrug die zowel cultuur-historisch als landschappelijk van belang is. Heelweg staat vooral bekend om het jaarlijkse Achterhoeks Hippisch Festijn en het daaraan gekoppelde Hengstenbal en Bierfeest in De Radstake aan de Twenteroute. Het festijn op natuurgebied de Vennebulten trekt honderden paarden en ruiters, onder wie wereldtoppers uit binnen- en buitenland. Dressuur, springen en cross country, alle hoofdtakken van de paardensport zijn er vertegenwoordigd. Op de Vennebulten vind je ook een uitkijktoren, een motorcrossbaan, een wijngaard en een schaapskooi.
De Radstake is een begrip in de wijde omgeving en was jarenlang hét uitgaanscentrum voor de jeugd. De Radstake is ook bekend van de Oktoberfeesten. Een bijzondere locatie in Heelweg is de dierenbegraafplaats en het dierencrematorium De Kolleweidenhof, dat in een landelijke omgeving ligt.  

Megchelen

Megchelen, met ruim 1.000 inwoners, is het zuidelijkste puntje van de gemeente Oude IJsselstreek. Het dorp is aan drie kanten omsloten door de Duitse grens. De eerste bewoning van Megchelen gaat ver terug; archeologische vondsten leverden ten westen van het dorp Romeins en inheems aardewerk op. Het latere Karolingische aardewerk dat er eveneens werd gevonden toont aan dat er ook in de 9e en 10e eeuw nog sprake was van een nederzetting.
Megchelen telt drie rijksmonumenten: Huis Landfort, een witgepleisterd kasteel waarvan de oorsprong terug gaat tot in de 15e eeuw. De resten van het voormalige slot Zwanenburg zijn eveneens rijksmonument. Van het oude kasteel uit de 13e eeuw is nog slechts een gedeelte van de toren zichtbaar. De Nederlandse Hervormde kapel is het derde rijksmonument. Het zaalkerkje werd in 1411 al vermeld. Daarnaast staan verschillende boerenhoeves op de gemeentelijke monumentenlijst.

Netterden

Netterden heeft circa 485 inwoners en grenst aan Duitsland, waar het dorp nog altijd goede contacten heeft met de buren in Klein Netterden. Het gebruik van tufsteen in de Walburgiskerk suggereert dat de geschiedenis van het dorp teruggaat tot de 12e eeuw. In 1344 is er reeds sprake van een parochie in Netterden. Ook deze kerk viel tijdens de reformatie in gereformeerde handen. Mede door het gebrek aan predikanten is het niet gelukt de Netterdense bevolking voor de nieuwe religie te winnen. De kerk is in 1800 als enige kerk boven de grote rivieren aan de katholieken teruggegeven en werd toen grondig gerestaureerd. In 1866-1867 is de kerk uitgebreid door de bekende architect en rijksbouwmeester Pierre Cuypers. De meest recente restauratie bracht onder meer het muurschilderwerk in de oude staat terug. Het rijksmonument is beeldbepalend in het dorp, maar is inmiddels gesloten, net als zoveel kerken in de regio. Tegenwoordig bepalen ook windmolens het aanzicht van Netterden, tot groot verdriet van veel bewoners.
Met de kermis trekt de schutterij van Sint Walburgis rond. Met een leeftijd van meer dan 500 jaar is zij één van de oudste schutterijen van Nederland. Met Halfvasten trekt de verlichte carnavalsoptocht in de avonduren veel publiek.

Silvolde

Het dorp Silvolde heeft ruim 5.400 inwoners. Prominent in het dorp, op het hoogste punt, staat de katholieke Mauritiuskerk. Het Isala College (onderdeel van het Almende) en woonzorgcentrum en verpleeghuis De Schuylenburgh liggen aan de rand van het dorp midden in het groen. De Paasberg is met z’n 33,3 meter het hoogste punt van de gemeente Oude IJsselstreek. De markante beboste heuvel vindt zijn oorsprong rond de ijstijd, toen hier niet de Oude IJssel maar een voorloper van de Rijn door het gebied stroomde. De prachtige Paasberglaan loopt door het bos naar Terborg toe. Beide plaatsen liggen feitelijk aan elkaar. Op de grens ligt openluchtzwembad de Paasberg. Een belangrijk evenement is de Zillewoldse Zommermarkt. De Daklozenparty (tegenwoordig DKL Party geheten) en de Kolde Kermis zijn jaarlijks terugkerende weidefeesten. Onder Silvolde vallen ook de buurtschappen Kroezenhoek en Bontebrug. Het buitengebied kenmerkt zich door boerderijen en weidelandschap aan de ene zijde, en het uitzicht op de Oude IJssel en Ulft met het DRU Industriepark aan de andere zijde.    

Sinderen

Buurtschap Sinderen, met een kleine 940 inwoners, is omgeven door de natuurgebieden Wissink en Idink-Nibbelinkbos. De buurtschap is in trek bij toeristen en heeft meerdere campings en kampeerboerderijen. Veel activiteiten vinden plaats in het buurtschapshuis Sinderen. Een bezienswaardigheid is de Antoniuskapel. Dit witgepleisterd kerkje is door de eeuwen heen bewaard gebleven en staat schilderachtig tussen het groen. De kapel is in de 12e eeuw gesticht door de eigenaar van het Huis Sinderen. Deze is in 1662 herbouwd, zoals te zien is op de gevelsteen boven de deur. Het roemrijke verleden van het kasteel is terug te vinden in het boek ‘Huis Sinderen, de geschiedenis van een verdwenen landgoed’ dat in 2018 verscheen. De historische kerkenpaden zijn in ere hersteld. Fietsers en wandelaars kunnen zo van de omgeving genieten zonder last te hebben van het autoverkeer.

Terborg

Terborg heeft ruim 4.600 inwoners en is de enige stad van de gemeente. Terborg kreeg in 1419 stadsrechten en is vernoemd naar de ‘ter burght’ van de Heren van Wisch. Zij lieten in de 12e eeuw een burcht aan de oever van de Oude IJssel bouwen. Die burcht, waaraan de voormalige gemeente Wisch haar naam dankte, lag bij De Heuven, deels op het grondgebied van Etten en is inmiddels verdwenen. De plek waar het kasteel stond, is vanaf de Slingerparallel nog te zien aan de verhoging in het landschap. In de 13e eeuw bouwde Dirk I van Wisch een nieuw kasteel op de huidige plek van Huis Wisch. Het witte landhuis ligt dicht tegen het centrum van Terborg aan, maar is niet openbaar toegankelijk. De uitgestrekte weidegronden van het landgoed grenzen aan het natuurgebied de Paasberg.
De Hoofdstraat is één lange winkelstraat, die eindigt op het Sint Jorisplein. Op het plein staat  het robuuste pand waarin het voormalige postkantoor was gehuisvest, In de voorgevel bevindt zich een natuurstenen reliëf dat Sint Joris en de draak voorstelt: de beschermheilige en het wapen van Terborg. De Sint Jorisstraat daar achter bestaat in feite uit één langwerpig pand. Daarin zitten vijf gasthuiswoningen en het voormalige brandspuithuisje uit 1860. Hotel De Roode Leeuw, waarschijnlijk genoemd naar de twee leeuwen in het wapen van de voormalige gemeente Wisch, dateert van 1900 en is een gemeentelijk monument.
Terborg is landelijk bekend van het Terborg Internationaal A-Jeugdvoetbaltoernooi in mei. Het Terborg Toernooi staat al jaren bekend als kweekvijver voor jonge spelers. Grote talenten beleefden hun doorbraak op het heilige gras van de Paasberg Arena.

Ulft

Met bijna 10.500 inwoners is Ulft de grootste plaats in de gemeente. Het dorp heeft een uitgebreid winkelaanbod en een bloeiend verenigingsleven met onder meer het Ulfts Mannenkoor en de Ulftse Nachtegalen. Elke inwoner kent ook het lied ‘Ulft Mien Dörpke’. Oer is de bijnaam voor het noorden van Ulft, en wordt waarschijnlijk zo genoemd vanwege de oerhoudende grond waaruit ijzer werd gedolven. In Ulft was vanaf 1754 ijzergieterij de DRU gevestigd. Honderden Ulftenaren werkten bij deze grote fabriek – de hut – en vanaf de jaren zestig ook veel Spanjaarden. Ulft kent daardoor nog steeds een grote Spaanse gemeenschap. Bij schoorsteen de Fakkel op het DRU-terrein zijn portretten aangebracht van voormalige arbeiders. Het fotomonument moet de herinnering aan de huttekeerls levend houden.
Het industrieel erfgoed van het DRU fabrieksterrein is veranderd in het DRU Industriepark, één van de bekendste iconen van Oude IJsselstreek. Tal van kleine en grote culturele activiteiten vinden plaats in de DRU Cultuurfabriek, o.a. in de popzaal en de theaterzaal. Grote evenementen op het terrein zijn festivals als de Hemelvaart Feesten en het landelijk bekende Huntenpop. Huntenkunst is één van de evenementen die in de SSP-HAL plaatsvinden. De jaarlijkse kunsthappening kent ook buitenlandse deelnemers en geniet een goede internationale reputatie. Op het DRU-terrein zitten eveneens Innovatiecentrum ICER en het IJzermuseum dat een collectie potten en pannen van de DRU herbergt.
Rivertje de Aa-Strang mondt bij Ulft uit in de Oude IJssel. Het kleurrijke uitkijkpunt Engbergen hangt boven de Oude IJssel en geeft op een hoogte van zes meter een prachtig uitzicht op het water en een mooi stukje natuur- en wandelgebied. Het uitkijkpunt is te bereiken vanaf de parkeerplaats Smithuus.

Varsseveld

Varsseveld heeft bijna 6.000 inwoners. Op het lijstje bezienswaardigheden staan onder meer de Hervormde Kerk, molen De Engel en museumboerderij het Hofshuus. In het Hofshuus ga je een stap terug in de tijd, naar het leven op het platteland in de eerste helft van de vorige eeuw. Varsseveld heeft een internationale reputatie op het gebied van paardensport en –fokkerij, geconcentreerd rondom hengstenstation en stoeterij De Radstake aan de Twenteroute. Het dorp kenmerkt zich door een grote industriële bedrijvigheid, vooral op bedrijventerrein Hofskamp-Oost. Het zijn in het algemeen bedrijven uit de hout- en metaalindustrie.
Jaarlijkse evenementen zijn onder meer de Nationale Motorcross op de Vennebulten in mei, Wandeling D’n Drom op de eerste zaterdag van juli, men-wedstrijden in juli, het Varssevelds Volksfeest met de allegorische optocht in augustus waar het hele dorp voor uit loopt. Vrij nieuw is het vrolijke Hootchie Koe Festival in mei, met veel theater, muziek en cultuur.
Varsseveld is ook de geboorteplaats van Guus Hiddink. De voetbaltrainer werd wereldberoemd door zijn glorieuze rol als coach van Korea tijdens het WK Voetbal in 2002. Ze haalden de halve finale. Kort daarna werd het dorp overspoeld door Koreanen die met eigen ogen wilden zien waar hun held vandaan kwam. Nog altijd staat Varsseveld op de plaatsnaamborden ook in het Koreaans vermeld.

Varsselder-Veldhunten

Varsselder-Veldhunten heeft bijna 800 inwoners. En dan te bedenken dat meer dan 25 verenigingen gebruik maken van het Dorpshuis. Varsselder wordt als buurtschap reeds in de 15e eeuw genoemd. Aanvankelijk kende Varsselder een verspreide bebouwing van boerderijen. In het begin van de 20e eeuw kreeg de buurtschap meer de allure van een dorp. Tot het eind van de jaren vijftig bestond Varsselder uitsluitend uit lintbebouwing langs de Hoofdstraat, met de grootste dichtheid aan weerszijden van de kerk. In de jaren zestig werden huizen gebouwd aan de Vicarisweg en de Pastoor Balkstraat, later langs de Leemlandseweg en de Berghseweg. In de Hoofdstraat – net buiten de dorpskern en eigenlijk al Veldhunten – is Bezoekerscentrum Min40Celsius te vinden. Alles over de geologie, archeologie, bodemvondsten, het klimaat en het landschap van de Achterhoek is hier te zien. Een groot deel van de collectie is gevonden op zandwinlocaties De Omsteg en het Azewijnse Broek bij Gendringen.

De buurtschap Veldhunten wordt al in de 14e eeuw in officiële papieren genoemd en is steeds een kleine woonkern gebleven, voornamelijk van boerderijen. Middelpunt is al mensenheugenis de herberg. Wat voorheen ’t Holteren Peard was, is sinds 1842 café-zalencentrum De Zon. Veldhunten is de plek waar in 1989 een popfestival en een kunstmanifestatie in een weiland zijn ontstaan: Huntenpop en Huntenkunst. En daar zijn ze in Veldhunten maar wat trots op. Het popfestival en de internationale kunstmanifestatie zijn inmiddels bekende namen en maken furore op het DRU Industriepark in Ulft. 

Voorst

Voorst telt zo’n 235 inwoners en is voornamelijk op Breedenbroek gericht. De buurtschap ligt midden in het recreatie- en natuurgebied Engbergen en grenst ook aan Duitsland. Bezienswaardigheid is de Korenmolen Voorst die dateert uit 1866. In 2010 is de gerestaureerde molen weer gaan draaien. Een enorme aanwinst voor de Voorstse gemeenschap. Naast de Korenmolen liggen restaurant Van Hal en het vliegveld voor ultralight vliegtuigen. Van Hal is van oudsher bekend van de halve haantjes en is tevens Toeristisch Overstap Punt. Verschillende fietstochten gaan er van start, zoals de Smokkeltocht, de Erfgoedroute en Rundjen Breedenbroek. Aan de overzijde van de weg ligt de uitgestrekte 18-holes golfbaan ’t Lohr in de natuur. Een golfbaan met een laagdrempelig karakter.

Westendorp

De buurtschap Westendorp met ruim 1.100 inwoners is voornamelijk agrarisch georiënteerd. Westendorp heeft een actief verenigingsleven, met onder meer een populaire toneelvereniging. In Westendorp staan twee basisscholen met een bijzonder karakter: de Jenaplanschool en een school voor Daltononderwijs. Op de laatste zaterdag van januari komen al meer dan 25 jaar nationaal en internationaal bekende bluesartiesten naar Zaal Vos (nu Kulturhus de Vos geheten) om op te treden voor de bluesfans uit de regio en ver daarbuiten. De Westendorp Bluesnight is dan ook niet meer weg te denken uit het Achterhoekse muzikale landschap.
In het westen grenst het dorp aan het uitgestrekte bosgebied de Slangenburg met het gelijknamige kasteel. Aan de oostkant richting Varsseveld ligt het landgoed Tandem met daarin de markante beukenlaan naar het Huis Tandem. In het noordoosten ligt het bos Noorderbroek, dat wordt doorsneden door de Slingebeek.

Nog meer buurtschappen

De gemeente Oude IJsselstreek kent nóg meer kleinere buurtschappen, zoals De Heuven, Milt, Rafelder, Wals, Warm, Wieken, en Ziek. Er is slechts sprake van een verspreide groep huizen, niet van een echte woonkern. Ze hebben karakteristieke namen, maar het voert te ver om ze hier allemaal te beschrijven. Ook in deze kleinere buurtschappen is een rijk verenigingsleven én houden ze van feestvieren. Zo houdt Schuttersgilde Wals Wieken Milt begin juli haar jaarlijkse kermis (knollenkermis) en is het vier dagen feest in Wieken voor jong en oud. De buurtschap is vooral bekend vanwege het Wiekens Volkslied, dat in de hele Achterhoek gezongen wordt. Het refrein:

D’r is gin mooier plaetske in d’n Achterhoek
Dan waor ow wiegsken hèt gestaon
Woar wi-j as jungske vrogger heb gespöld
En naor de kermis bunt gegaon
Moar al is die tied allang veurbi-j
En het de Achterhoek heel völ wei
Toch hol ik heel diep, jao heel diep in mien hart
‘n Plaetske veur dit Wieken vri-j